Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej: zadania wójta, starosty i wojewody

Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej precyzyjnie definiuje hierarchię i zakres odpowiedzialności administracji rządowej i samorządowej. Kluczowe stają się organy ochrony ludności, którymi na poziomie terytorialnym są wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta oraz wojewoda. Dla jednostek samorządu terytorialnego (JST) oznacza to konieczność weryfikacji dotychczasowych procedur i przyjęcie nowych, konkretnych obowiązków.

Gmina: Wójt (Burmistrz, Prezydent Miasta) jako organ pierwszej linii

Jako podstawowy organ ochrony ludności na szczeblu gminy ustawa wskazuje wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Nakłada to na niego szeroki katalog zadań o charakterze kierowniczym, organizacyjnym, planistycznym i ewidencyjnym.

Kierowanie i Koordynacja: Podstawowym zadaniem wójta jest kierowanie i koordynowanie realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej na obszarze gminy. Obejmuje to nadzorowanie podmiotów, organizowanie współpracy między nimi oraz ocenę wykonywania przez nie zadań.

Zarządzanie Zasobami i Planowanie: Wójt odpowiada za tworzenie i utrzymywanie gminnych zasobów ochrony ludności oraz niezbędnej infrastruktury. Kluczowe obowiązki w tym zakresie to:

• Wydawanie podmiotom zaleceń dotyczących rodzajów i ilości utrzymywanych zasobów,
• Ewidencjonowanie podmiotów i zasobów ochrony ludności na obszarze gminy,
• Uzgadnianie zasobów gminy (przeznaczonych do współdziałania na terenie powiatu) z komendantem powiatowym (miejskim) PSP,
• Wyznaczanie, zawieranie porozumień i wydawanie decyzji o uznaniu za podmiot ochrony ludności,
• Opracowywanie wkładu do wojewódzkiego planu ewakuacji w zakresie obszaru gminy,
• Zapewnienie funkcjonowania urzędu gminy w czasie wojny,
• Wnioskowanie do starosty o nadanie przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej.

Szkolenia i Budowanie Odporności: Istotnym filarem działań gminy jest przygotowanie kadr i społeczeństwa. Do zadań wójta należą:

• Planowanie oraz organizowanie szkoleń, ćwiczeń i innych form edukacji z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej,
• Wspieranie programów edukacyjnych przygotowujących do reagowania na zagrożenia,
• Wzmacnianie świadomości lokalnych zagrożeń wśród radnych, pracowników oraz jednostek pomocniczych.

Systemy Ostrzegania i Obiekty Zbiorowej Ochrony (OZO): Nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej kładzie duży nacisk na infrastrukturę ochronną. Wójt jest odpowiedzialny za:

• Powiadamianie, ostrzeganie i alarmowanie ludności o zagrożeniach na obszarze gminy,
• Utrzymanie gotowości gminnych elementów systemów wykrywania i alarmowania,
• Planowanie liczby i pojemności Obiektów Zbiorowej Ochrony (OZO),
• Zlecanie sprawdzenia obiektu budowlanego pod kątem spełnienia warunków dla OZO,
• Wyznaczanie, zawieranie porozumień i wydawanie decyzji o uznaniu obiektu za budowlę ochronną,
• Organizowanie miejsc doraźnego schronienia,
• Wydawanie i odwoływanie poleceń udostępnienia budowli ochronnych oraz informowanie ludności o ich lokalizacji,
• Wprowadzanie danych do Centralnej Ewidencji Obiektów Zbiorowej Ochrony (Centralnej Ewidencji OZO).

Wójt sporządza również co 2 lata informację o stanie przygotowań gminy i przedstawia ją radzie gminy.

Powiat: Starosta jako Koordynator Służb i Wsparcia Gmin

Starosta jest organem ochrony ludności właściwym dla obszaru powiatu, pełniącym kluczową rolę koordynacyjną i wspierającą wobec gmin.

Kierowanie i Koordynacja: Zadania starosty w dużej mierze koncentrują się na działaniach ponadgminnych:

• Kierowanie i koordynowanie realizacji zadań na obszarze powiatu,
• Koordynowanie współpracy między służbami, inspekcjami i strażami w zakresie ochrony ludności,
• Organizowanie współpracy między gminami wchodzącymi w skład powiatu,
• Udzielanie gminom pomocy w realizacji zadań, w szczególności gdy ich zasoby są niewystarczające (np. skierowanie zasobów powiatowych do działań na terenie gminy na wniosek wójta),
• Wydawanie zaleceń dla wójtów (burmistrzów, prezydentów miast),
• Organizowanie udzielania pomocy humanitarnej na obszarze powiatu.

Zarządzanie Zasobami i Planowanie: Podobnie jak wójt, starosta tworzy i utrzymuje zasoby (na poziomie powiatu) , ewidencjonuje je oraz wyznacza podmioty ochrony ludności. Ponadto:

• Opracowuje wkład do wojewódzkiego planu ewakuacji dla obszaru powiatu,
• Wnioskuje do wojewody o nadanie przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej (w tym na podstawie wniosków wójtów),
• Zapewnia funkcjonowanie starostwa w czasie wojny.

Szkolenia i Systemy Ostrzegania: Na poziomie powiatu starosta odpowiada za:

• Planowanie i organizowanie szkoleń i ćwiczeń,
• Zatwierdzanie planów ćwiczeń sporządzanych przez wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) i ewaluację tych ćwiczeń,
• Organizowanie i utrzymanie powiatowych elementów systemów wykrywania i alarmowania,
• Przeciwdziałanie dezinformacji obniżającej społeczną odporność.

Starosta realizuje również analogiczne do wójta zadania związane z planowaniem, wyznaczaniem i ewidencjonowaniem OZO na poziomie powiatu.

Co istotne, ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej wprost wskazuje, że starosta wykonuje część zadań (m.in. koordynację działań ratowniczych, analizę zagrożeń, powiadamianie ludności czy popularyzację wiedzy) przy pomocy komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej.

Województwo: Wojewoda jako Organ Rządowy i Nadzorczy

Wojewoda, jako terytorialny organ ochrony ludności i przedstawiciel administracji rządowej w terenie, pełni funkcje nadrzędne wobec JST – kierownicze, koordynacyjne i nadzorcze.

Nadzór i Koordynacja Ponadregionalna:

• Nadzór nad wykonywaniem zadań zleconych z zakresu administracji rządowej (w obszarze ochrony ludności) przez gminy i powiaty,
• Kierowanie i koordynowanie realizacji zadań na obszarze województwa,
• Udzielanie wsparcia gminom i powiatom,
• Koordynacja współpracy między gminami, powiatami i podmiotami na obszarze województwa,
• Wydawanie zaleceń wójtom, starostom oraz marszałkowi województwa,
• Stała współpraca z Rządowym Centrum Bezpieczeństwa (RCB) w zakresie wymiany informacji o zagrożeniach.

Zarządzanie Zasobami i Planowanie Strategiczne: Wojewoda działa w skali makroregionalnej. Do jego zadań należy:

• Tworzenie i utrzymywanie zasobów ochrony ludności na obszarze województwa,
• Prowadzenie Wojewódzkiej Ewidencji Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej,
• Organizowanie, koordynowanie i udzielanie pomocy humanitarnej i doraźnej na obszarze województwa,
• Opracowanie i uzgadnianie wojewódzkiego planu ewakuacji ludności oraz koordynowanie sporządzania wkładów przez JST,
• Określanie obszarów i kierunków ewakuacji,
• Wnioskowanie do Szefa Obrony Cywilnej o zarządzenie ewakuacji lub zarządzanie ewakuacji w przypadkach niecierpiących zwłoki,
• Zapewnienie funkcjonowania urzędu wojewódzkiego w czasie wojny.

Szkolenia i Systemy Ostrzegania: Wojewoda odpowiada za:

• Planowanie i organizowanie szkoleń i ćwiczeń,
• Zatwierdzanie planów ćwiczeń sporządzanych przez starostów i marszałka województwa oraz ich ewaluacja,
• Organizowanie i współfinansowanie systemów wykrywania zagrożeń oraz powiadamiania, ostrzegania i alarmowania na obszarze województwa.

Przydziały Mobilizacyjne i OZO: Na poziomie wojewody zapadają kluczowe decyzje kadrowe i infrastrukturalne:

• Wojewoda nadaje i uchyla przydziały mobilizacyjne obrony cywilnej (w uzgodnieniu z szefem wojskowego centrum rekrutacji),
• Powołuje do służby w obronie cywilnej w drodze naboru ochotniczego,
• Wprowadza dane do Ewidencji Obrony Cywilnej,
• W zakresie OZO, wojewoda realizuje zadania analogiczne do JST, ale pełni również funkcję organu odwoławczego od decyzji wójtów i starostów w tych sprawach.

Podobnie jak starosta, wojewoda wykonuje część swoich zadań (m.in. koordynację działań ratowniczych, analizę ryzyka, wsparcie pomocy humanitarnej, koordynację systemów alarmowania) przy pomocy komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej.

Implikacje dla Administracji

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej jednoznacznie przypisuje odpowiedzialność za ochronę ludności organom administracji terytorialnej. Organy ochrony ludności, takie jak wójt, starosta i wojewoda, otrzymały precyzyjny i rozbudowany katalog zadań.

Dla samorządów – gmin i powiatów oznacza to przede wszystkim wzrost obowiązków proceduralnych i organizacyjnych.